Hoàn thiện pháp luật, tăng cường thực thi
Cuộc chiến chống xâm phạm bản quyền ngày càng phức tạp khi nội dung vi phạm liên tục bị sao chép, phát tán và chuyển sang những địa chỉ mới.
Tuy nhiên, website lậu chỉ là một phần trong bài toán bảo vệ bản quyền của kỷ nguyên số. Sự phát triển nhanh chóng của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi căn bản phương thức sáng tạo, khai thác và phân phối tác phẩm, đồng thời đặt ra những thách thức mới đối với công tác bảo hộ và thực thi quyền tác giả.
Một bản nhạc, bộ phim, cuốn sách điện tử hay bức ảnh có thể bị sao chép, phát tán hàng nghìn lần chỉ trong thời gian ngắn, trong khi chất lượng bản sao gần như không suy giảm so với tác phẩm gốc. Không gian số vì thế vừa mở rộng cơ hội tiếp cận và khai thác tác phẩm, vừa khiến hành vi xâm phạm quyền tác giả diễn ra nhanh hơn, rộng hơn và khó kiểm soát hơn.
Trước đó, cơ quan CSĐT Bộ Công an đã khởi tố Võ Văn Nam - Giám đốc Lululola Entertainment do xâm phạm quyền tác giả (Ảnh: Lululola).
Trao đổi về tác động của chuyển đổi số và AI đối với hoạt động bảo hộ quyền tác giả, ông Trần Hoàng - Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho biết công nghệ số và AI đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sáng tạo, phân phối, khai thác và tiếp cận tác phẩm.
Đây là cơ hội lớn để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và nền kinh tế sáng tạo. Tuy nhiên, đi cùng với cơ hội là những thách thức ngày càng phức tạp đối với việc bảo hộ và thực thi quyền tác giả.
Các hành vi sao chép, truyền đạt trái phép, phát tán nội dung trên nền tảng số, livestream, dịch vụ chia sẻ tệp, website xuyên biên giới cũng như việc sử dụng tác phẩm trong quá trình phát triển các công nghệ mới đang đặt ra yêu cầu phải đổi mới đồng bộ về thể chế, công nghệ và cơ chế phối hợp thực thi.
“Bảo vệ bản quyền trong thời đại số không thể chỉ dựa vào các biện pháp truyền thống. Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng phù hợp với thực tiễn phát triển của công nghệ”, ông Trần Hoàng nhấn mạnh.
Theo Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, thời gian qua Việt Nam không ngừng hoàn thiện hệ thống pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan, đồng thời nâng cao năng lực thực thi, ứng dụng công nghệ số trong quản lý nhà nước và đẩy mạnh hợp tác quốc tế nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập cũng như tốc độ phát triển nhanh của công nghệ.
Trên cơ sở đó công tác bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường số được triển khai với nhiều giải pháp đồng bộ.
Cục Bản quyền tác đã giả tăng cường rà soát, tiếp nhận phản ánh và phối hợp với các chủ thể quyền, tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, quyền liên quan, doanh nghiệp công nghệ và cơ quan chức năng để phát hiện, xử lý các hành vi xâm phạm bản quyền trên internet. Nhiều website vi phạm đã được yêu cầu gỡ bỏ nội dung hoặc xử lý theo quy định pháp luật.
Đối với các vụ việc có tính chất nghiêm trọng, có yếu tố thương mại hoặc thu lợi bất chính quy mô lớn, Cục phối hợp liên ngành với cơ quan thanh tra văn hóa, cơ quan thông tin truyền thông, lực lượng công an, quản lý thị trường và các nhà cung cấp dịch vụ trung gian để xử lý.
Ông Trần Hoàng - Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).
Tuy nhiên, theo ông Trần Hoàng bảo vệ bản quyền không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý hay chủ sở hữu quyền tác giả mà cần sự tham gia của toàn xã hội.
“Một thị trường sáng tạo chỉ có thể phát triển bền vững khi người sử dụng hình thành thói quen tiếp cận các sản phẩm hợp pháp, sẵn sàng trả phí cho những giá trị mà mình được thụ hưởng”, ông nói.
Theo đó, mỗi lượt xem, lượt tải hay lần sử dụng sản phẩm có bản quyền thông qua các kênh chính thống đều góp phần tạo nguồn lực để tác giả tiếp tục sáng tạo, qua đó thúc đẩy thị trường nội dung số phát triển lành mạnh và bền vững.
Song song với các giải pháp về pháp luật, công nghệ và thực thi, Cục Bản quyền tác giả cũng đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức về quyền tác giả, quyền liên quan trong cộng đồng, nhất là trên môi trường số.
Đây được xem là giải pháp lâu dài nhằm xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền. Bởi nếu chỉ xử lý bằng các biện pháp kỹ thuật mà chưa tạo được sự thay đổi trong nhận thức và thói quen của người dùng, các hành vi xâm phạm vẫn có nguy cơ tiếp diễn dưới những hình thức mới.
AI đặt ra bài toán mới về quyền
Ở góc độ khác, sự tham gia ngày càng sâu của AI vào quá trình sáng tạo cũng đặt ra câu hỏi về cách xác lập và bảo vệ quyền đối với những sản phẩm được tạo ra với sự hỗ trợ của công nghệ này.
Ông Trần Lê Hồng - Phó Cục trưởng Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, hiện nay thế giới chưa thống nhất được cách xác định chủ sở hữu đối với sản phẩm do AI tạo ra.
Có quan điểm cho rằng quyền nên thuộc về đơn vị phát triển AI, trong khi ý kiến khác cho rằng người sử dụng mới là chủ thể trực tiếp đưa ra yêu cầu, dữ liệu đầu vào và định hướng sáng tạo.
Thực tế còn phức tạp hơn khi một sản phẩm AI có thể liên quan đến nhiều chủ thể từ người xây dựng thuật toán, nhà phát triển hệ thống, đơn vị sở hữu nền tảng đến người cung cấp dữ liệu và người sử dụng cuối cùng.
"Chung quanh một sản phẩm do AI tạo ra có rất nhiều lợi ích đan xen. Chính vì vậy, các quốc gia hiện nay vẫn chưa tìm được tiếng nói chung", ông Hồng nhận định.
Theo ông, Việt Nam hiện lựa chọn cách tiếp cận thận trọng. Các quy định hiện hành chưa khẳng định chấp nhận hay không chấp nhận việc bảo hộ sản phẩm do AI tạo ra mà vẫn dựa trên nguyên tắc cơ bản của hệ thống sở hữu trí tuệ như đối tượng được bảo hộ phải gắn với hoạt động sáng tạo của con người.
Ảnh minh họa.
Đối với sáng chế, người nộp đơn phải chứng minh AI chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ quá trình sáng tạo, chứ không phải là chủ thể tạo ra sáng chế. AI cũng đã được đề cập trong Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) như một định hướng chính sách, thể hiện cách tiếp cận vừa khuyến khích phát triển công nghệ, vừa từng bước nghiên cứu cơ chế pháp lý phù hợp.
Một vấn đề khác là dữ liệu được sử dụng để huấn luyện AI. Theo ông Hồng, Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) cho phép sử dụng dữ liệu phục vụ nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện AI với điều kiện không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền. Tuy nhiên, việc xác định thế nào là "ảnh hưởng bất hợp lý" trên thực tế không đơn giản.
"Nếu bảo hộ quá chặt chẽ và tuyệt đối, AI sẽ rất khó phát triển. Nhưng nếu buông lỏng quản lý, nguy cơ xâm phạm quyền và lợi ích của các chủ thể sở hữu dữ liệu cũng sẽ gia tăng", ông Hồng cho biết.
AI đồng thời làm phát sinh những vấn đề liên quan đến hình ảnh, giọng nói và quyền nhân thân. Theo ông Hồng, hình ảnh cá nhân hiện được bảo vệ theo quy định của Bộ luật Dân sự trong khi đối với giọng nói, pháp luật hiện nay chưa có quy định cụ thể tương xứng với tốc độ phát triển của công nghệ AI.
Bên cạnh đó, khả năng AI mô phỏng phong cách sáng tạo của nghệ sĩ, họa sĩ hay nhà thiết kế cũng đặt ra nhiều tranh luận.
Tuy nhiên, ông Hồng cho rằng pháp luật sở hữu trí tuệ hiện hành bảo hộ tác giả và tác phẩm cụ thể, chứ không bảo hộ phong cách sáng tạo.
"Phong cách là phương pháp thể hiện ý tưởng chứ không phải đối tượng được bảo hộ quyền tác giả. Vì vậy, việc AI sử dụng hoặc mô phỏng một phong cách nghệ thuật nhất định chưa thể xem là hành vi xâm phạm bản quyền", ông Hồng cho biết.
Những vấn đề trên cho thấy cùng với sự phát triển của AI, bài toán bảo vệ bản quyền không còn dừng ở việc phát hiện và xử lý hành vi sao chép, phát tán trái phép. Hệ thống pháp luật cũng phải từng bước làm rõ chủ thể quyền, phạm vi sử dụng dữ liệu và trách nhiệm pháp lý trong những tình huống mà công nghệ ngày càng tham gia sâu vào quá trình sáng tạo.
