Ngày 30/9, Bộ Công Thương công bố bảng tổng hợp, tiếp thu và giải trình ý kiến đối với dự thảo Quyết định về danh mục và mức độ chế biến khoáng sản chiến lược, quan trọng có nguồn gốc khai thác trong nước được phép xuất khẩu.
Theo đó, đất hiếm có thể được xuất khẩu khi đã chế biến thành oxit riêng rẽ, kim loại, hợp kim, bột hợp kim hoặc nam châm vĩnh cửu. Đây là thay đổi so với bản dự thảo trước, vốn xếp đất hiếm vào nhóm chưa có sản phẩm được phép xuất khẩu.
Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh nhiều tập đoàn nước ngoài đã có cơ sở chế biến đất hiếm, sản xuất nam châm tại Việt Nam. Tuy nhiên, sự hiện diện của các nhà máy này chưa đồng nghĩa nguồn quặng trong nước đã được kết nối với toàn bộ chuỗi sản xuất.
Hình minh họa.
Dự thảo chỉ mở cửa với sản phẩm chế biến sâu
Theo phần giải trình của Bộ Công Thương, sản phẩm đất hiếm muốn xuất khẩu phải đồng thời thuộc danh mục chế biến sâu do Thủ tướng quy định và đáp ứng tiêu chuẩn chế biến sâu của Bộ Công Thương. Quặng, tinh quặng và sản phẩm trung gian chưa đạt mức chế biến được lựa chọn không được xuất khẩu theo phương án này.
Đất hiếm cũng được áp dụng cơ chế riêng. Với nhiều khoáng sản khác, sản phẩm đã đạt mức chế biến tối thiểu rồi tiếp tục qua các công đoạn sau được coi là tiếp tục đáp ứng yêu cầu. Nguyên tắc này không áp dụng cho đất hiếm.
Phương án mới xác định cụ thể các dạng sản phẩm có thể xuất khẩu, trong đó có oxit của từng nguyên tố đất hiếm được tách riêng. Tổng oxit đất hiếm, dù đạt hàm lượng cao, vẫn khác với sản phẩm đã phân tách thành các oxit riêng rẽ.
Đầu tháng 9, UBND Hà Nội ban hành Quyết định 4657/QĐ-UBND, cho phép CTCP Tư vấn xây dựng và Công nghệ mỏ thử nghiệm sản xuất tổng oxit đất hiếm hàm lượng trên 95% tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc.
Dự án được thực hiện theo cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong 18 tháng, với công suất thiết kế 100 kg quặng nguyên khai mỗi giờ. Tổng lượng quặng sử dụng tối đa 100 tấn, có nguồn gốc hợp pháp từ mỏ Đông Pao, Lai Châu. Sản phẩm tạo ra chỉ phục vụ phân tích, kiểm định và hoàn thiện công nghệ, chưa được thương mại hóa.
Hình minh họa.
Nhà máy nam châm đã có công suất hàng nghìn tấn
Tại Hải Phòng, Công ty TNHH Vật liệu nam châm Shin-Etsu Việt Nam, thuộc tập đoàn Shin-Etsu Chemical của Nhật Bản, có tổ hợp sản xuất tại Khu công nghiệp Đình Vũ.
Hồ sơ đánh giá tác động môi trường năm 2026 thể hiện công suất nhóm sản phẩm tinh chế ở mức 4.590 tấn/năm. Hai nhà xưởng sản xuất bột hợp kim nam châm đất hiếm có công suất lần lượt 8.000 và 12.500 tấn/năm.
Riêng khối nam châm đất hiếm, hồ sơ đề xuất nâng công suất từ 12.480 tấn/năm trong giấy phép môi trường ngày 27/3/2026 lên 14.880 tấn/năm. Đây là quy mô đề xuất sau mở rộng, chưa phải sản lượng thực tế của nhà máy. Báo cáo thường niên 2025 của Shin-Etsu cho biết cơ sở Việt Nam tích hợp các công đoạn sản xuất nam châm neodymium, bao gồm tinh chế và tái chế. Hồ sơ dự án cũng nêu nguyên liệu nhập khẩu như oxit đất hiếm, hợp kim nam châm và kim loại đất hiếm.
Ở miền Trung, SGI Vina của Hàn Quốc đã đưa nhà máy nam châm từ tính tại Khu công nghiệp Bắc Chu Lai vào hoạt động. Dự án có tổng vốn đăng ký gần 2.681 tỷ đồng, tương đương khoảng 110 triệu USD.
Theo thông tin lãnh đạo doanh nghiệp công bố tháng 3/2025, nhà máy bắt đầu sản xuất hàng loạt với công suất 2.000 tấn/năm. Lộ trình được đưa ra là nâng lên 5.000 tấn, sau đó đạt 8.000 tấn/năm vào năm 2028.
Reuters từng ghi nhận Star Group tham gia chuỗi cung ứng nam châm cho các hãng xe Mỹ và Đức thông qua Posco International, với nguồn cung từ Mỹ, Australia và Việt Nam.
LS xây dây chuyền kim loại, lấy nguyên liệu từ Lynas
LS Eco Energy đang đầu tư vào công đoạn chuyển oxit đất hiếm thành kim loại tại Việt Nam. Ngày 17/12/2025, doanh nghiệp Hàn Quốc công bố kế hoạch đầu tư khoảng 28,5 tỷ won cho hoạt động này, dự kiến lắp đặt dây chuyền tại công ty con LSCV ở TP.HCM.
Đến tháng 3/2026, LS công bố hợp tác với Lynas Rare Earths của Australia để xây dựng chuỗi cung ứng nguyên liệu, kim loại và nam châm.
Theo kế hoạch công bố ngày 31/3, LS dự kiến sản xuất khoảng 2.500 tấn kim loại đất hiếm mỗi năm, gồm samarium phục vụ quốc phòng và NdPr dùng trong robot, điện gió. Doanh nghiệp ước tính lượng kim loại này đủ cung cấp đầu vào cho hơn 10.000 tấn nam châm vĩnh cửu. Đây là công suất dự kiến, chưa phải sản lượng đã thực hiện.
Ngày 30/9, LS Eco Energy tiếp tục thông báo đầu tư 11,6 tỷ won cho cơ sở sản xuất samarium kim loại tại khu đất của LSCV, với công suất khoảng 240 tấn/năm. Dây chuyền dự kiến bắt đầu sản xuất thử nghiệm trong tháng 12/2026.
Samarium được dùng để chế tạo nam châm samarium-cobalt, có khả năng duy trì lực từ ở nhiệt độ cao, phục vụ các thiết bị hàng không vũ trụ và quốc phòng. Theo chuỗi cung ứng được công bố, Lynas cung cấp nguyên liệu, LS Eco Energy chế biến thành kim loại tại Việt Nam, sau đó cung ứng cho hoạt động sản xuất nam châm của LS Cable & System.
Trong khối doanh nghiệp Việt Nam, CTCP Đất hiếm Việt Nam (VTRE) từng có kế hoạch mở rộng năng lực phân tách. Theo Reuters tháng 9/2023, nhà máy có khả năng xử lý 5.000 tấn oxit đất hiếm mỗi năm và dự kiến tăng gấp ba để tiếp nhận nguyên liệu Đông Pao.
Tuy nhiên, Reuters công bố tháng 6/2024 rằng VTRE đã ngừng sản xuất từ cuối năm 2023 sau khi chủ tịch bị bắt vì vi phạm liên quan hoạt động khoáng sản. Doanh nghiệp này từng có thỏa thuận hợp tác với Australian Strategic Materials và Blackstone Minerals. Thông tin ngừng sản xuất phản ánh tình trạng tại thời điểm Reuters đưa tin, chưa xác định tình trạng vận hành hiện nay.
Phương án xuất khẩu mới hướng tới sản phẩm chế biến sâu từ nguồn khoáng sản khai thác trong nước. Trong khi đó, các dây chuyền của Shin-Etsu và LS sử dụng cả nguyên liệu nhập khẩu. Để nguồn quặng nội địa đi vào những nhà máy này, cần thêm các thỏa thuận cung ứng và công nghệ chế biến phù hợp.
