Tại tọa đàm góp ý Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (PCTHTL) (sửa đổi) ngày 26/8 tại Hà Nội, Bộ Y tế nhấn mạnh các mục tiêu bảo vệ giới trẻ, hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá và hoàn thiện khung pháp lý. Tuy nhiên, bà Nguyễn Quỳnh Liên, Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, cho rằng bên cạnh việc siết chặt các quy định kiểm soát thuốc lá, cần đặc biệt chú trọng đến việc hoàn thiện căn cứ khoa học và tính khả thi trong thực thi.
Các đại biểu tại tọa đàm cũng nhận định, việc mở rộng quy định đồng nghĩa với mở rộng phạm vi quản lý, đối tượng giám sát và nhiệm vụ thực thi. Nếu năng lực triển khai chưa theo kịp yêu cầu quản lý, áp lực đối với các cơ quan chức năng có thể tăng nhanh hơn so với hiệu quả chính sách kỳ vọng đạt được.
Mục tiêu chính sách và năng lực thực thi: Bài toán khó cân bằng trong quản lý
Dự thảo Luật PCTHTL (sửa đổi) đang tập trung vào bốn nội dung cấm cốt lõi: cấm trưng bày thuốc lá; cấm thuốc lá điện tử (TLĐT); cấm thuốc lá nung nóng (TLNN); nới rộng phạm vi cấm sang các dạng "thuốc lá khác".
Trong đó, TLĐT và TLNN không chỉ là hàng tiêu dùng thông thường mà tích hợp nhiều linh kiện, thiết bị điện tử và công nghệ riêng biệt, dẫn đến việc xác định, kiểm tra, xử lý vi phạm của cơ quan thực thi trở nên phức tạp hơn. Điều này đồng nghĩa, cơ quan chức năng không chỉ nhận diện các sản phẩm này mà còn là các linh kiện cấu thành sản phẩm. Nhiều linh kiện trong số này, như pin, vi mạch điện tử, điện trở, cảm biến, vỏ nhựa hoặc các chi tiết cơ khí, ngoài được sử dụng trong thiết bị của TLĐT, TLNN còn được sử dụng phổ biến trong nhiều ngành công nghiệp khác. Do đó, việc xác định chính xác đâu là linh kiện chuyên dùng thuộc phạm vi điều chỉnh của luật và đâu là linh kiện đa dụng đặt ra thách thức đáng kể cho cơ quan thực thi.
Đối với quy định cấm trưng bày theo đề nghị của Bộ Y tế, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, cho rằng dự thảo Luật đang siết chặt quản lý ở mức rất cao. Thế nhưng, với mạng lưới hàng trăm nghìn điểm bán lẻ trên cả nước, hiệu quả của quy định còn phụ thuộc vào cơ chế thực thi, sự phân định trách nhiệm giữa các lực lượng chức năng và lộ trình triển khai phù hợp, song hành với công tác nâng cao năng lực phòng, chống buôn lậu. Do vậy, ông Nhân lo ngại, kể cả khi thuốc lá hợp pháp giảm nhưng thuốc lá lậu lại tràn vào lấp đầy khoảng trống thì vẫn khó có thể giảm nguồn cung và tỷ lệ người hút trên thực tế.
Đánh giá chung về dự thảo Luật PCTHTL hiện tại, ông Lê Đại Hải - nguyên Phó Cục trưởng Cục Pháp luật Dân sự - Kinh tế (Bộ Tư pháp) cho biết: "Dự thảo hiện tại chưa chú trọng tháo gỡ các bất cập thực thi nêu trên, mà chỉ tập trung mở rộng lệnh cấm một cách hình thức để đồng bộ câu chữ văn bản".
Nguyên Phó Cục trưởng Cục Pháp luật Dân sự - Kinh tế (Bộ Tư pháp). Ảnh: Thanh Niên
Ông Hải đánh giá, trên thực tế dù đã áp dụng Luật từ trước nhưng tình trạng thuốc lá lậu vẫn bày bán công khai dù biên giới được kiểm soát, quy định cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi chưa được thực thi rốt ráo, và việc xử lý vi phạm hút thuốc tại các khu vực công cộng như trường học, bệnh viện vẫn chưa triệt để.
Do vậy, theo ông Hải, các hạn chế trên phản ánh khoảng cách khá lớn giữa quy định và khâu triển khai thực tế. Theo ông, việc dự thảo tiếp tục nới rộng phạm vi cấm với TLĐT, TLNN, các loại "thuốc lá khác", và quy định về trưng bày, tiếp thị và giao dịch trên không gian mạng buộc phải đi kèm với năng lực quản lý tương xứng. Trong đó bao gồm nhận biết mặt hàng, kiểm tra thị trường, xử phạt vi phạm đến giám sát giao dịch trực tuyến.
Trong khi đó, ĐBQH Nguyễn Quỳnh Liên nhấn mạnh cốt lõi để luật đi vào thực tế là phân định rõ đối tượng quản lý và trách nhiệm thực thi. Theo bà, Luật cần "quy định cụ thể về việc quản lý lưu hành sản phẩm hợp pháp, đồng thời xác lập các chế tài mạnh mẽ để ngăn chặn, cấm triệt để việc quảng bá và mua bán trái phép các sản phẩm thuốc lá mới trên môi trường trực tuyến", đồng thời quy định cụ thể nghĩa vụ của từng bên trong chuỗi cung ứng.
Tác động với sức khỏe cộng đồng: Thước đo cuối cùng của chính sách
Xuyên suốt buổi thảo luận về Dự thảo Luật PCTHTL (sửa đổi), các đại biểu đồng thuận rằng thành công của chính sách không nằm ở số lượng quy định cấm hay nhóm đối tượng bị siết chặt, mà ở khả năng mang lại tác động rõ rệt cho sức khỏe cộng đồng khi áp dụng vào thực tế.
ĐBQH Nguyễn Quỳnh Liên khẳng định đây là thước đo cốt lõi khi xây dựng và hoàn thiện luật: "Dù chính sách có tốt đến đâu nhưng khâu tổ chức thực hiện không hiệu quả thì chính sách đó sẽ trở nên xa rời thực tế và không thể đi vào cuộc sống."
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Quỳnh Liên. Ảnh: Tiền Phong
Theo bà Liên, Luật PCTHTL không phải để cấm triệt để thuốc lá, mà tập trung vào ngăn ngừa và hạn chế rủi ro của sản phẩm. Do đó, quy định phải được ban hành chi tiết, minh bạch và thực tế nhằm bảo vệ sức khỏe người dân và tạo cơ sở để các cơ quan triển khai hiệu quả. Bà Liên khuyến nghị: "Bộ Y tế cần có đầy đủ dữ liệu thực chứng và phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành liên quan để thiết lập hành lang pháp lý vững chắc, giúp công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá đạt hiệu quả cao nhất mà không làm ách tắc các hoạt động kinh tế - xã hội hợp pháp khác của đất nước".
Về cách tiếp cận các sản phẩm mới và giải pháp thay thế thuốc lá truyền thống, bà Liên cho rằng cần dựa trên dữ liệu thực tế và kinh nghiệm quản lý để chọn cơ chế phù hợp, đồng thời làm rõ điều kiện lưu hành, kiểm soát chất lượng, quảng cáo và tác động sức khỏe. Đây là "những vấn đề rất lớn mà các đại biểu Quốc hội sẽ quan tâm thảo luận sâu sắc, đòi hỏi cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục đầu tư nghiên cứu, hoàn thiện để dự thảo Luật đạt chất lượng cao nhất và phát huy hiệu quả thực chất khi ban hành", bà Liên nhận định.
Các góc nhìn tại tọa đàm đều nhất quán với mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Dù vậy, để luật mới phát huy hiệu quả, nhiều đại biểu đề xuất ban soạn thảo tiếp tục đánh giá kỹ tác động, hoàn thiện căn cứ khoa học và đảm bảo tính khả thi trước khi trình Quốc hội xem xét.
Minh Anh
