Năm nay, kỳ thi cao khảo của Trung Quốc ghi nhận 12,9 triệu thí sinh tham dự, đánh dấu năm thứ hai liên tiếp số lượng người dự thi giảm. Tuy nhiên, điều đó không làm suy giảm tầm quan trọng của kỳ thi này. Với hàng triệu học sinh, cao khảo vẫn là cánh cửa quyết định đến đại học, nghề nghiệp, vị thế xã hội và cơ hội thay đổi cuộc đời.
Theo ông Xue Haibo, giáo sư lịch sử tại Đại học Sư phạm Nam Kinh, dù cao khảo không phải là con đường tiến thân vào bộ máy quan lại như các kỳ thi thời phong kiến, kỳ thi này vẫn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc, gợi nhớ đến chế độ khoa cử từng tồn tại hàng thế kỷ.
Ông cho rằng niềm tin "tri thức có thể thay đổi số phận" đã được duy trì qua nhiều thế hệ, phản ánh tầm quan trọng mà các gia đình và nhà nước Trung Quốc dành cho giáo dục.
Từ khoa cử phong kiến đến hệ thống giáo dục hiện đại
Bắt nguồn từ thời nhà Tùy (581 - 618), chế độ khoa cử từng mang đến cơ hội hiếm hoi để nam giới xuất thân bình dân bước vào tầng lớp quan lại và thay đổi địa vị xã hội.
Sau nhiều thế kỷ tồn tại và điều chỉnh, triều đình nhà Thanh (1644 - 1912) đã chính thức bãi bỏ khoa cử vào năm 1905 với lý do chương trình học quá cứng nhắc, không còn phù hợp với nhu cầu hiện đại hóa đất nước. Nhiều học giả Trung Quốc xem đây là bước ngoặt quan trọng trong quá trình hình thành nền giáo dục hiện đại.
Sau năm 1905, các trường học kiểu mới nhanh chóng xuất hiện trên khắp cả nước. Những môn học như toán học, vật lý và kỹ thuật dần thay thế vị trí trung tâm của kinh điển Nho giáo. Đồng thời, các trường chuyên ngành và dạy nghề về y học, nông nghiệp, tơ tằm hay thương mại cũng được nhà nước hỗ trợ phát triển.
Chỉ trong vòng 7 năm, số lượng học sinh theo học tại các trường hiện đại đã tăng thêm hơn 100.000 người. Cùng thời gian đó, ngày càng nhiều người Trung Quốc ra nước ngoài du học, dù quy mô vẫn còn khá khiêm tốn so với hiện nay.
Ông Xu Hui, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Hạ Môn, cho biết thế hệ các nhà khoa học và chuyên gia kỹ thuật hiện đại đầu tiên của Trung Quốc đã xuất hiện sau khi khoa cử bị bãi bỏ.
Đầu thế kỷ XX, nhiều du học sinh trở về nước đã góp phần thay đổi diện mạo khoa học của Trung Quốc
Theo ông Xu Hui, khác với tầng lớp trí thức thời phong kiến vốn gắn chặt với quyền lực hoàng đế, thế hệ trí thức mới theo đuổi khoa học, đề cao tự chủ cá nhân cùng các giá trị tự do và bình đẳng.
Cao khảo trở thành nền tảng của hệ thống giáo dục Trung Quốc
Sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập năm 1949, trong bối cảnh tỷ lệ mù chữ được ước tính lên tới khoảng 80%, kỳ thi cao khảo lần đầu tiên được tổ chức vào năm 1952 nhằm nâng cao trình độ giáo dục trên toàn quốc.
Năm đầu tiên, có khoảng 59.000 người tham gia kỳ thi.
Thẻ dự thi cao khảo năm 1979
Cao khảo sau đó bị gián đoạn một thời gian do biến động chính trị trước khi được khôi phục vào năm 1977. Kể từ đó, kỳ thi này trở thành trụ cột của hệ thống giáo dục Trung Quốc với các môn thi như ngữ văn, toán học, tiếng Anh và các tổ hợp khoa học tự nhiên hoặc khoa học xã hội.
Tại những tỉnh đông dân như Hà Nam hay Quảng Đông, chưa đến 40% thí sinh có thể giành được một suất vào đại học, cho thấy mức độ cạnh tranh vô cùng khốc liệt.
Để đảm bảo tính công bằng, cao khảo được bảo vệ bằng các biện pháp an ninh cực kỳ nghiêm ngặt.
Theo các nguồn tin, những giáo viên tham gia biên soạn đề thi thường phải làm việc trong các cơ sở được kiểm soát chặt chẽ suốt khoảng một tháng. Đề thi nhiều khi được in tại các đơn vị có mức độ bảo mật cao, bao gồm cả nhà tù. Hệ thống xử lý rác thải và thoát nước cũng được giám sát nhằm ngăn chặn nguy cơ rò rỉ thông tin.
Các đề thi sau đó được vận chuyển bằng đoàn xe có vũ trang theo lộ trình cố định, sử dụng định vị vệ tinh và hệ thống giám sát trực tiếp.
Khi đến điểm thi, đề được lưu trữ trong các phòng bảo mật với cửa sắt, cửa sổ có song chắn, tủ khóa và lực lượng bảo vệ túc trực 24/24 giờ. Để vào khu vực này, thông thường phải đi qua ba lớp cửa, mỗi lớp do một người khác nhau giữ chìa khóa.
Cơn sốt cao khảo lan rộng trong toàn xã hội
Không chỉ là một kỳ thi, cao khảo còn trở thành sự kiện quốc gia có sức ảnh hưởng lớn mỗi năm.
Trong các ngày thi từ 7 đến 9/6, nhiều phụ huynh tập trung bên ngoài điểm thi, mặc sườn xám hoặc cầm hoa hướng dương để cầu may cho con em mình. Sườn xám được xem là biểu tượng của "khởi đầu thuận lợi", còn hoa hướng dương mang ý nghĩa "thành công ngay trong lần đầu tiên".
Một số gia đình còn tìm đến các loại "thuốc thông minh", bất chấp cảnh báo từ truyền thông nhà nước về nguy cơ gây mất ngủ, tim đập nhanh hoặc lệ thuộc thuốc ở những đứa trẻ khỏe mạnh.
Không ít người cho con hít oxy trước khi bước vào phòng thi với niềm tin điều này giúp não bộ hoạt động hiệu quả hơn.
Sau trận động đất Tứ Xuyên năm 2008, chính quyền đã dựng các lớp học tạm thời, lều bạt và điểm thi đặt trong khuôn viên bệnh viện, tạo điều kiện để những học sinh THPT phải sơ tán hoặc bị thương vẫn có thể tham dự kỳ thi cao khảo. Ảnh: Tư liệu.
Áp lực từ cao khảo cũng tạo nên một ngành công nghiệp giáo dục phát triển mạnh mẽ. Thị trường tư vấn chiến lược thi cử, lựa chọn ngành học và định hướng nghề nghiệp ngày càng sôi động.
Những chuyên gia tư vấn như cố vấn giáo dục nổi tiếng Zhang Xuefeng trở thành người có tầm ảnh hưởng trên mạng xã hội. Trong khi đó, các "nhà máy gaokao" với chế độ quản lý kiểu quân đội và lịch kiểm tra dày đặc được nhiều phụ huynh xem là con đường ngắn nhất giúp con vào các trường đại học danh tiếng.
Cao khảo cũng tạo nên nhiều nhân vật gây chú ý, phản ánh quan niệm đa dạng của xã hội Trung Quốc về thành công, thất bại và số phận.
Năm 2009, Huang Ling khi đó 20 tuổi, thu hút sự chú ý trên toàn quốc khi viết bài luận Cao khảo bằng giáp cốt văn, loại chữ cổ xuất hiện trên mai rùa và xương động vật từ hàng nghìn năm trước. Dù bài viết chỉ được 6/60 điểm vì lạc đề, tài năng đặc biệt của anh đã được các chuyên gia ghi nhận và giúp anh được nhận vào Đại học Tứ Xuyên.
Tuy nhiên, hai năm sau, truyền thông Trung Quốc đưa tin người hướng dẫn của Hoàng Linh đã từ chức và cho rằng anh "gần như không có thành tựu học thuật đáng kể", đồng thời chỉ trích thái độ học tập của học trò.
Một trường hợp khác là ông Liang Shi, doanh nhân 59 tuổi đến từ tỉnh Tứ Xuyên. Ông đã tham dự Cao khảo 29 lần nhưng vẫn chưa thể đỗ vào trường đại học mơ ước.
Tháng 6 năm nay, ông tiếp tục bước vào phòng thi lần thứ 30, khẳng định sẽ "không bao giờ chấp nhận thất bại". Kết quả của lần thi đặc biệt này hiện vẫn chưa được công bố.
Nguồn: SCMP
