Không thể mãi xuất khẩu cà phê thô (*): Loay hoay với bài toán chế biến sâu

Báo cáo từ Cục Xuất nhập khẩu - Bộ Công Thương cho thấy năm 2025, ngành cà phê Việt Nam đã có sự chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu theo hướng đa dạng sản phẩm, giảm dần phụ thuộc vào xuất khẩu thô, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả và tính bền vững. Cụ thể, xuất khẩu cà phê chế biến năm 2025 của Việt Nam đạt 1,78 tỉ USD, tăng 50,4% so với năm trước.

Yêu cầu tất yếu

Kết quả này đến từ việc doanh nghiệp (DN) đẩy mạnh đầu tư công nghệ chế biến sâu, mở rộng sản xuất cà phê hòa tan, rang xay và các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Bên cạnh đó, việc tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do cũng giúp cà phê chế biến của Việt Nam được hưởng ưu đãi thuế quan, mở rộng thị trường và nâng cao sức cạnh tranh quốc tế.

Trong đó, Nhật Bản được đánh giá là một trong những thị trường tiêu thụ cà phê lớn và ổn định tại châu Á. Theo Hiệp hội Cà phê Nhật Bản, khoảng 74,3% người dân nước này uống cà phê thường xuyên, với tổng mức tiêu thụ khoảng 397.300 tấn vào năm 2025. Dự báo đến năm 2030, con số này có thể tăng lên 480.000 tấn. Tuy nhiên, xu hướng tiêu dùng tại Nhật Bản đang thay đổi theo hướng gia tăng nhu cầu đối với cà phê tiện lợi, cà phê chất lượng cao, cà phê đặc sản và các sản phẩm khử caffeine, khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến sức khỏe.

Lễ hội “Tôn vinh cà phê – trà Việt” lần thứ 4 - 2026: Nhiều điểm mới hấp dẫnĐỌC NGAY

Tại châu Âu, Ý tiếp tục là một trong những thị trường xuất khẩu quan trọng của cà phê Việt Nam. Đại diện Thương vụ Việt Nam tại Ý cho biết đây là trung tâm tiêu thụ và chế biến cà phê lớn, đồng thời là nơi hình thành nhiều thương hiệu cà phê nổi tiếng thế giới. Tuy nhiên, nhiều năm qua, cà phê Việt Nam chủ yếu được xuất khẩu sang Ý dưới dạng hạt Robusta thô để phục vụ ngành rang xay công nghiệp.

Trong khi đó, xu hướng tiêu dùng tại thị trường này đang chuyển mạnh sang các dòng cà phê đặc sản, cà phê hữu cơ và sản phẩm có chỉ dẫn địa lý rõ ràng. Do đó, chiến lược phát triển trong thời gian tới của Việt Nam là cần tập trung nâng cao chất lượng, phát triển chế biến sâu và xây dựng thương hiệu cho các vùng cà phê đặc sản.

Ở góc độ địa phương, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng cho biết diện tích cà phê của tỉnh hiện khoảng 323.240 ha, sản lượng ước hơn 1 triệu tấn. Tuy nhiên, tỉ lệ chế biến sâu còn hạn chế, chỉ khoảng 5%-10%, trong khi phần lớn sản phẩm vẫn tiêu thụ và xuất khẩu dưới dạng thô, chủ yếu vận chuyển bằng đường bộ. Đáng lưu ý, địa phương chưa có hệ thống cảng cạn (ICD) và kho ngoại quan, khiến chi phí vận chuyển, bảo quản tăng cao, làm giảm lợi thế cạnh tranh.

Từ thực tế DN, ông Bùi Xuân Thắng, Giám đốc Công ty TNHH MTV Cầu Đất Bean (phường Xuân Trường - Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng), cho biết sản lượng xuất khẩu những năm gần đây chỉ tăng nhẹ nhưng lợi nhuận không đến từ giá trị chế biến mà chủ yếu nhờ giá cà phê tăng cao. "Doanh thu bứt phá chủ yếu do giá cà phê tăng gấp đôi so với các năm trước, chứ không phải do chất lượng sản phẩm được nâng lên. Điều này tiềm ẩn rủi ro khi giá cả và thị trường biến động" - ông băn khoăn.

Theo ông Thắng, DN đang tận dụng lợi thế khí hậu, thổ nhưỡng để phát triển chế biến sâu theo tiêu chuẩn quốc tế, với mức độ cơ giới hóa phù hợp. Tuy nhiên, do DN đơn lẻ nên khó có đủ nguồn lực để mở rộng sản xuất quy mô lớn theo mô hình này. Do vậy, cần tiếp tục tối ưu hóa ứng dụng khoa học - công nghệ nhằm tạo ra các sản phẩm chế biến sâu có chất lượng cao, chi phí hợp lý, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh và gia tăng lợi nhuận cho toàn chuỗi.

Ngoài ra, trong bối cảnh giá nhiên liệu tăng cao, chi phí sản xuất và vận chuyển đều gia tăng, trong khi nông dân không thể chủ động điều chỉnh giá bán, rủi ro tiếp tục dồn về phía người trồng cà phê.

Bên trong nhà máy cà phê hòa tan của Intimex tại TP HCM. Ảnh: AN NA

Còn nhiều rào cản

Ông Phùng Văn Sâm, Chủ tịch HĐQT Hanfimex Group - DN chuyên xuất khẩu nông sản, trong đó có cà phê, cho biết ông rất muốn đẩy mạnh chế biến sâu thay vì xuất khẩu thô.

Theo ông Sâm, đây không chỉ là mong muốn riêng của DN mà còn là định hướng chung của toàn ngành. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất nằm ở thị trường tiêu thụ, trong khi công nghệ và năng lực quản lý không phải là vấn đề.

"DN Việt rất khó thâm nhập các thị trường lớn như Mỹ hay châu Âu, nơi các thương hiệu cà phê đã có lịch sử hàng trăm năm, hệ thống phân phối vững chắc và chiếm được lòng tin người tiêu dùng" - ông Sâm nhận định.

Bên cạnh đó, chế biến sâu là bài toán tài chính dài hạn với nhiều thách thức. Nếu không có sự hỗ trợ từ các quỹ đầu tư, DN khó có thể tự duy trì, bởi biên lợi nhuận từ xuất khẩu cà phê nhân hiện nay khá thấp, không đủ để "nuôi" các dây chuyền sản xuất sản phẩm giá trị gia tăng trong thời gian dài.

Ngoài ra, theo ông Sâm, đầu tư lớn cũng đồng nghĩa với rủi ro cao. Dù chế biến sâu giúp gia tăng giá trị trên từng hạt cà phê nhưng hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào khả năng tiêu thụ sản phẩm. Nếu đầu ra không ổn định, chi phí đầu tư máy móc và vận hành lớn có thể "ăn mòn" lợi nhuận, thậm chí dẫn đến thua lỗ. Do đó, dù mong muốn xây dựng sản phẩm và thương hiệu riêng, nhiều DN Việt vẫn phải chấp nhận dừng ở khâu gia công (OEM) cho các thương hiệu nước ngoài với biên lợi nhuận thấp.

Ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Intimex, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), chỉ ra thách thức lớn nhất của chế biến sâu vẫn là xây dựng thương hiệu và được thị trường chấp nhận. "Hiện nay, cà phê hòa tan của Intimex chủ yếu xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu cho ngành thực phẩm và cà phê, trong khi sản phẩm mang thương hiệu riêng đến tay người tiêu dùng còn hạn chế" - ông nêu thực tế.

Theo ông Nam, một thực trạng đáng chú ý là khoảng 90% nhà máy chế biến chất lượng cao và gần 80% sản lượng cà phê hòa tan xuất khẩu của Việt Nam đang thuộc về các DN nước ngoài. Nguyên nhân là do các tập đoàn này đã có sẵn thị trường tiêu thụ toàn cầu, chỉ cần đặt nhà máy tại Việt Nam để tận dụng nguồn nguyên liệu, sau đó đưa sản phẩm ra thị trường. Ngược lại, DN trong nước nếu đầu tư mà không có đầu ra ổn định thì sẽ đối mặt với rủi ro tài chính rất lớn.

Phó Chủ tịch VICOFA cho rằng dù chế biến sâu chắc chắn mang lại giá trị cao hơn, song vấn đề cốt lõi vẫn là làm sao để người tiêu dùng chấp nhận sản phẩm. Thực tế, người tiêu dùng cà phê thường lựa chọn dựa trên uy tín thương hiệu hơn là chỉ dựa vào tiêu chuẩn chất lượng. "Vì vậy, đầu tư cho quảng bá và xây dựng hình ảnh thương hiệu là nhiệm vụ cấp bách để khẳng định vị thế và nâng giá trị cà phê Việt Nam" - ông Nam nhấn mạnh.

Trong khi đó, ông Nguyễn Tiến Định, Giám đốc Công ty CP VCU (DN trong top 30 DN xuất khẩu cà phê chế biến hàng đầu Việt Nam đầu năm 2026), cho biết khó khăn lớn hiện nay là thiếu đội ngũ nhân sự chuyên nghiệp, khiến việc mở rộng quy mô gặp nhiều trở ngại. Phần lớn DN cà phê Việt Nam vẫn vận hành theo mô hình công ty gia đình. Mô hình này có ưu điểm là linh hoạt trong giai đoạn đầu nhưng lại hạn chế khả năng phát triển lên quy mô lớn do thiếu tính chuyên nghiệp trong quản trị và vận hành.

Vì vậy, theo ông Định, DN cần thời gian dài để tích lũy kinh nghiệm, đồng thời đầu tư bài bản vào sản xuất và nguồn nhân lực. Quá trình phát triển phải theo lộ trình vững chắc, khó có thể tăng trưởng nhanh trong thời gian ngắn. 

(Còn tiếp)

_____________

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 2-4