Kế hoạch vươn ra biển của TP.HCM

Ngay thời điểm TP.HCM chính thức trao quyết định chấp thuận nhà đầu tư dự án Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ, mảnh ghép tiềm năng trong bức tranh kinh tế biển của "siêu" đô thị này đã bắt đầu lộ diện.

Trong cuộc trao đổi với Tri Thức - Znews, TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn đã phác họa cách siêu cảng này vận hành dưới sức mạnh liên kết vùng của 4 tứ giác kinh tế Đông Nam Bộ, để mở ra cơ hội kết nối thế giới và đóng góp bền vững vào phát triển kinh tế biển của TP.HCM.

Theo ông, cùng với các dự án cảng đang triển khai, TP.HCM cần tích hợp đồng bộ với hệ thống hạ tầng đa phương thức liên vùng để phát huy tối đa hiệu quả logistics, mở ra cơ hội lớn để "siêu" đô thị "tứ giác kinh tế TP.HCM và TP Đồng Nai cùng phát triển về phía biển.

Từ cảng biển đến diện mạo mới của "siêu" đô thị TP.HCM

- Định hướng phát triển của TP.HCM đã xác định logistics gắn với cảng biển là một trụ cột quan trọng. Ông nhận định thế nào về vai trò của kinh tế biển trong cấu trúc phát triển 5-10 năm tới của thành phố?

- Trước đây, TP.HCM có những cơ hội phát triển liên kết vùng, đặc biệt là liên kết vùng tứ giác kinh tế: TP.HCM, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu và Đồng Nai (là 4 tỉnh thành có tiềm lực kinh tế hàng đầu quốc gia, trước khi sắp xếp đơn vị hành chính), nhưng nhiều năm vẫn còn "ngủ quên".

TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn. Ảnh: NVCC.

Việc TP.HCM sáp nhập với Bà Rịa - Vũng Tàu và Bình Dương không chỉ mở rộng không gian phát triển, mà còn đưa quy mô kinh tế TP.HCM tăng tốc mạnh. Sắp tới, nếu TP.HCM liên kết tốt với Đồng Nai, quy mô phát triển kinh tế không dừng ở tầm thành phố nữa mà sẽ mang triển vọng "siêu" đô thị.

Để mở ra những cơ hội mới và rất lớn tạo nên sức mạnh cộng hưởng cho các khu công nghiệp, dịch vụ, và đô thị trong tứ giác kinh tế theo hướng phát triển kinh tế biển, sẽ cần kết nối chiến lược giữa các khu vực kinh tế với các hạ tầng trọng điểm cảng biển và sân bay quốc tế, thông qua trục hạ tầng giao thông đa phương thức tích hợp, gồm đường bộ, đường bộ cao tốc, đường sắt, đường sắt cao tốc, metro, hàng không và đường thủy.

Trong tương lai, cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ cần liên kết với cảng quốc tế Cái Mép - Thị Vải, tạo nên cụm cảng Cần Giờ - Cái Mép - Thị Vải. Cụm cảng này sẽ tạo nên một trung tâm hàng hải hàng đầu khu vực, vừa có vai trò trung chuyển quốc tế vừa có vai trò tăng mạnh hiệu quả logistics vận chuyển xuất nhập khẩu quốc tế đường biển cho các khu công nghiệp của cả vùng kinh tế Nam bộ.

Đây là lần đầu tiên TP.HCM có nhiều điều kiện thuận lợi như thế để nắm quyền chủ động trong việc tổ chức lại quy hoạch logistics cho vùng đô thị.

Đây là lần đầu tiên TP.HCM có nhiều điều kiện thuận lợi như thế để nắm quyền chủ động trong việc tổ chức lại quy hoạch logistics cho vùng đô thị

TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn

Thứ nhất, hàng hóa từ các khu công nghiệp không cần vận chuyển qua xe container nữa, mà bốc thẳng lên toa tàu, chạy thẳng ra cảng. Điều này đem lại hiệu quả rất cao về vận chuyển, chi phí logistics rẻ hơn nhiều; đồng thời sẽ giúp xóa bỏ tình trạng xe container chạy lộn xộn chồng chéo cắt qua khu đô thị, gây kẹt xe và nguy hiểm cho người dân. Xét về hiệu quả kinh tế, đường sắt và đường thủy là hai phương thức có chi phí thấp và hiệu quả nhất.

Thứ hai, hệ thống giao thông hướng tâm và đường vành đai đóng vai trò rất quan trọng trong việc tái cơ cấu hệ thống logistics, đặc biệt là đường Vành đai 4 có thể được điều chỉnh kết nối trực tiếp các khu công nghiệp đến ga hàng hóa của sân bay quốc tế Long Thành, và đến cụm cảng Cần Giờ - Cái Mép - Thị Vải, thậm chí đi qua khu vực Cần Giờ để tiếp tục nối về phía tây nhằm khép kín đường vành đai.

Thứ ba, hệ thống giao thông đa phương thức này còn giúp nâng tầm khu thương mại tự do lên tầm có thể cạnh tranh quốc tế. TP Đồng Nai đang có kế hoạch xây dựng khu thương mại tự do gắn với sân bay Long Thành, trong khi TP.HCM đang có kế hoạch phát triển khu thương mại tự do tại Cái Mép Hạ gắn với cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải - Cần Giờ.

Bài học từ thế giới cho thấy khu thương mại tự do sẽ được phát huy tốt nhất nếu được kết nối tốt với 3 yếu tố hạ tầng trọng điểm, gồm cảng biển, sân bay quốc tế, và trung tâm tài chính quốc tế. Như vậy, thay vì "cạnh tranh" với nhau trên thế yếu, do không có đủ cả 3 yếu tố, thì có thể "hợp tác" với nhau trên thế mạnh, để cả hai khu thương mại tự do Cái Mép Hạ và khu thương mại tự do sân bay Long Thành đều cùng có cả 3 yếu tố, tạo nên một sức mạnh tổng hợp, có thể trực tiếp cạnh tranh với các khu thương mại tự do hàng đầu tại châu Á.

- Ngoài cụm cảng, trên trục hạ tầng kết nối đa phương thức của tứ giác này còn có thể mở ra những cơ hội phát triển kinh tế biển nào nữa, thưa ông?

- Đương nhiên, sau sáp nhập, trục hạ tầng kết nối đa phương thức này còn mở ra cơ hội quy hoạch logistics liên kết chuỗi các đô thị du lịch biển với bản sắc đa dạng đang dần hình thành: Các khu đô thị du lịch sinh thái Cần Giờ thân thiện với khu dự trữ sinh quyển; khu đô thị du lịch lấn biển định hướng theo mô hình cao cấp như Dubai; chuỗi đô thị du lịch đa chức năng, kéo dài từ biển Vũng Tàu, Long Hải đến Hồ Tràm, và nối dài xa hơn đến Phan Thiết...

Thông qua tuyến đường ven biển và hệ thống hạ tầng kết nối đa phương thức, tất cả các khu đô thị du lịch này đều có thể nối dễ dàng với sân bay Long Thành, ga hành khách tàu biển, và với nội thành TP.HCM. Qua đó, người dân TP.HCM, người dân trong vùng đô thị, khách du lịch từ sân bay Long Thành... đều có thể dễ dàng đi thẳng đến những nơi này để trải nghiệm.

Hệ thống metro của siêu đô thị TP.HCM đi qua khu nội thành trung tâm, kết nối với sân bay Tân Sơn Nhất, sân bay Long Thành (TP Đồng Nai), nối dài đến các khu ngoại vi TP.HCM, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ). Cần Giờ sẽ không còn "lẻ loi" như trước, mà có thể kết nối giao thông công cộng với hệ thống này, thông qua tuyến Vành đai 4 nối dài. Điều quan trọng là cơ hội phát triển các khu đô thị theo mô hình TOD dọc theo metro này rất lớn. Nhà nước có thể chỉ ứng vốn mồi để xây, nhưng sẽ thu hồi vốn đầu tư qua việc phát triển quỹ đất hai bên, để tiếp tục đầu tư chỗ khác.

Cả một bức tranh lớn như tôi mô tả sẽ thúc đẩy kinh tế của cả vùng tứ giác lên một tầm cao mới, đồng thời, dễ dàng hơn để đạt những tham vọng như tăng trưởng kinh tế hai con số trong các năm tới.

Do đó, tôi đề xuất Trung ương nên ưu tiên tăng nguồn vốn đầu tư cho khu vực tứ giác kinh tế này. Xét trên bình diện toàn quốc, vốn đầu tư vào đây là đầu tư có lợi nhất khi khả năng sinh lợi nhuận rất cao, đóng góp cho ngân sách Trung ương. Khi đó khu vực này sẽ mở ra một sức cạnh tranh mới, cạnh tranh được với những vùng đô thị hàng đầu trong khu vực như Tokyo (Nhật Bản), Bangkok (Thái Lan)...

Ba đổi mới tư duy đột phá cần thiết cho việc phát triển "siêu" đô thị

- Thời gian qua, những dự án hạ tầng giao thông như metro, cao tốc cũng gặp khá nhiều khó khăn, mất nhiều thời gian để đưa vào vận hành, ông nhìn nhận thế nào về mức độ khả thi để TP.HCM thực hiện bức tranh kinh tế biển lớn lao này?

- Muốn thực hiện nhanh hơn và hiệu quả hơn các dự án hạ tầng, trong bối cảnh khối lượng và quy mô các dự án tăng gấp nhiều lần sau sáp nhập tỉnh thành, là thử thách rất lớn cho công tác quản lý đô thị. Để tăng tính khả thi của các kế hoạch thực hiện giúp vượt qua thử thách này, các nhà quản lý đô thị cần phải đổi mới tư duy.

Đầu tiên là đổi mới tư duy khoa học. Mọi đầu tư, mọi kế hoạch quy hoạch và kế hoạch thực hiện quy hoạch đều phải dựa trên tư duy khoa học, chứ không thể dựa theo cảm tính, trong suốt quá trình giải quyết các vấn đề, từ việc nghiên cứu hiện trạng, yêu cầu, và giải pháp, cho đến việc cùng nhau xây dựng phát triển, quản lý hoạt động...

Thứ hai là đổi mới tư duy đa ngành. Cần ý thức rằng những mô hình phát triển mới chưa có tiền lệ ở Việt Nam như đô thị sân bay, đô thị cảng biển quốc tế, đô thị xung quanh khu thương mại tự do, đô thị theo mô hình TOD dọc hai bên tuyến metro... đều là những mô hình đòi hỏi sự hợp tác đa ngành một cách chặt chẽ và sâu rộng. Do đó, phương pháp tổ chức và phối hợp vận hành của các sở và ban ngành không thể tiếp tục theo cách làm cũ theo tư duy đơn ngành, mà phải được cơ cấu lại theo hướng đa ngành, với sự hỗ trợ của công nghệ số và thông minh, sao cho các ngành có thể "ngồi lại" với nhau, cùng nhau phối hợp tốt ngay từ đầu, cho đến khi hoàn thành dự án.

Thứ ba là đổi mới tư duy kinh tế thị trường. Theo đó, một quy hoạch tốt phải tạo ra nhiều cơ hội đầu tư hấp dẫn để thu hút nguồn lực ngoài ngân sách công. Một dự án tốt phải đi đôi với đánh giá tác động môi trường, yêu cầu nhà đầu tư phải chọn giải pháp thân thiện với môi trường và sẵn sàng chia sẻ một phần lợi nhuận để khắc phục các tác động môi trường của dự án lên khu vực, không tạo gánh nặng lên ngân sách công để xử lý các tác động tiêu cực sau này.

TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng TP.HCM cần hạ tầng đa phương thức liên vùng để tối đa hóa quy hoạch logistics. Ảnh: Quỳnh Danh.

- Với 3 cách đổi mới trong tư duy và thực hiện, ông có khuyến nghị gì cho TP.HCM trong thời gian tới?

- Điều tôi mong mỏi trước hết là Trung ương sẽ trao nhiều hơn các cơ chế tự chủ cho TP.HCM. Những năm gần đây, thành phố đã được trao một số cơ chế như Nghị quyết 188/2025/QH15 về phát triển đường sắt đô thị, Nghị quyết 260/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 98/2023/QH15 tạo đột phá cho TP.HCM về quản lý đầu tư, tài chính, đô thị và bộ máy... Những nghị quyết này tuy cần thiết nhưng vẫn chưa đủ.

Với cương vị là thành viên Hội đồng tư vấn thực hiện Nghị quyết 98 cho UBND TP.HCM, được thành lập từ tháng 8/2023, tôi nhận thấy nhiều nghị quyết rất quan trọng của Trung ương và của Quốc hội cho TP.HCM là các định hướng chiến lược, cho nên vẫn cần có cơ chế mở để giúp các định hướng này đi sâu vào thực tiễn áp dụng các chính sách mới và giải pháp cho các mô hình phát triển mới.

Trong đó, rất nhiều nền tảng pháp lý, hàng trăm văn bản luật pháp có những phần trở nên mâu thuẫn với nhau, cần phải được kịp thời điều chỉnh, phù hợp với tinh thần những nghị quyết trên, thì có thể mới thực hiện được, nhưng quá trình đó thường kéo dài khá lâu, có thể sẽ làm lỡ thời cơ.

Thay vào đó, Trung ương nên sớm phê duyệt Luật Đô thị đặc biệt, áp dụng cho TP.HCM. Khi luật này trao thêm quyền tự chủ cho TP.HCM, những vướng mắc tồn đọng nói trên có thể được khơi thông một cách hiệu quả và nhanh chóng, không cần chờ Quốc hội và Trung ương điều chỉnh về mặt pháp lý để áp dụng cho cả nước, mà có thể thông qua các quyết định và nghị quyết của "siêu" đô thị, chỉ áp dụng trong phạm vi quản lý của "siêu" đô thị.

Song song với việc được trao trách nhiệm to lớn, TP.HCM cần được trao quyền hạn tương xứng, từ đó mới có thể làm được những kế hoạch đã vạch ra. Để không trễ thời cơ, TP.HCM có thể cùng góp sức hoàn thiện Luật Đô thị đặc biệt này nhanh chóng và hiệu quả, bằng cách kế thừa các yếu tố của đô thị đặc biệt trong Luật Thủ đô, lược bớt những nội dung đặc thù dành riêng cho Thủ đô, và bổ sung những điều khoản khác phù hợp với các yếu tố đặc trưng của TP.HCM.

Tôi rất lạc quan khi chứng kiến những đổi thay rất tích cực của thành phố thời gian gần đây, dưới sự chỉ đạo của các nhà lãnh đạo TP.HCM với tư duy đổi mới mạnh mẽ. Tôi tin rằng sau các đổi mới sắp xếp lại giang sơn, đổi mới bộ máy quản lý từ Trung ương, và sự quan tâm hỗ trợ, trao nhiều cơ chế đặc thù từ chính quyền Trung ương cho TP.HCM, chúng ta đang hội tụ đủ "thiên thời, địa lợi, nhân hòa", để thực hiện nhiều kế hoạch tầm cỡ chiến lược trong việc khai phá các tiềm năng kinh tế biển, giúp địa phương ngày càng giàu mạnh hơn.

- Xin cảm ơn những chia sẻ của ông!