Nhà máy mới nằm trên quả đồi sát con đập lớn nhất miền Bắc
Thủy điện Hòa Bình mở rộng được Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định số 389/QĐ-TTg ngày 11/4/2018, với tổng mức đầu tư khoảng 9.220 tỷ đồng. Dự án có hai tổ máy, mỗi tổ 240 MW, tận dụng lượng nước của hồ Hòa Bình hiện hữu.
Chủ đầu tư là Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), nguồn vốn vay từ Vietcombank và Cơ quan Phát triển Pháp (AFD). Từ năm 1999 đến 2018, khoảng 175 tỷ m³ nước, tương đương 19% lượng nước về hồ, phải xả qua đập mà không dùng để phát điện. Nhà máy mới được đặt ở bờ phải đập Hòa Bình, khu vực đồi Ông Tượng.
Theo bài nghiên cứu do chuyên gia cơ học đá Trịnh Quốc Nghĩa của Viện SINTEF (Na Uy) cùng lãnh đạo Công ty CP Tư vấn Xây dựng Điện 1 (PECC1) và Ban Quản lý dự án Điện 1 (EVNPMB1) đăng trên Tạp chí Công Thương tháng 1/2026, xung quanh công trường có ba công trình phải bảo vệ tuyệt đối. Đó là đập Hòa Bình, nơi trữ hơn 9 tỷ m³ nước ở thượng nguồn Hà Nội, tượng đài Bác Hồ hoàn thành năm 1997 trên đỉnh đồi, và trụ sở cũ của UBND tỉnh Hòa Bình nằm trên sườn đồi vốn có tình trạng mất ổn định mái dốc từ lâu.
Nước từ cửa nhận nước được dẫn qua hai đường hầm áp lực song song, mỗi hầm có đường kính trong 11,5 m và dài hơn 750 m, xuyên qua lòng đồi xuống nhà máy hở phía hạ lưu. Gói thầu xây lắp lớn nhất của dự án, gồm nhà máy, hai đường hầm dẫn nước, lắp đặt thiết bị và ống thép áp lực, có giá trị hơn 3.000 tỷ đồng. Gói này được ký ngày 15/12/2020 với liên danh Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn, Công ty CP Xây dựng 47 và Công ty CP Lilama 10, thời gian thực hiện 44 tháng. Dự án khởi công ngày 10/1/2021 và theo tiến độ ban đầu sẽ hoàn thành trong năm 2024.
426 mm mưa trong 10 ngày và ba lần sạt trượt
Tháng 10/2021, khi dự án mới thi công được hơn 9 tháng, bão số 7 và số 8 kết hợp gió mùa gây mưa gần như liên tục ngày đêm từ 11 đến 19/10. Theo EVN, tổng lượng mưa tại đồi Ông Tượng từ 10 đến 20/10 là 426 mm. Địa hình nằm giữa hai khe tụ thủy khiến đất đá bị bão hòa nước trong thời gian dài, hình thành một cung trượt có diện tích lớn. Mái hố móng nhà máy sạt trượt vào các ngày 17/10, 20/10 và 6/11/2021.
Theo EVN, từ 29/10 đến 5/11, khối trượt dịch chuyển về phía hố móng với tốc độ hơn 10 cm mỗi ngày, rồi tăng lên 20–30 cm mỗi ngày ngay trước khi trượt hoàn toàn. Trong vụ sạt lở xảy ra vào khoảng 3h sáng ngày 6/11 tại khu vực thi công hố móng dự án, khối lượng sạt lở ước tính khoảng trên 80.000 m3, gây lấp cửa hầm phụ thi công công trình.
EVN cho biết nhờ đã kiểm soát từ trước, khối trượt không gây thiệt hại về người và thiết bị, cũng không ảnh hưởng đến đập chính hay tượng đài Bác Hồ. Ông Bùi Phương Nam, Giám đốc Ban QLDA Điện 1, nói với TTXVN rằng khối trượt cách chân tượng đài 153 m và cách chân đập 350 m. Tượng đài nằm trên nền đá nên về cơ bản không bị ảnh hưởng.
Sau đó, dự án dừng thi công để đảm bảo an toàn. EVN cùng Bộ Công Thương, UBND tỉnh Hòa Bình, tư vấn thiết kế và nhà thầu thống nhất xử lý theo ba giai đoạn. Giai đoạn một đào giảm tải để ổn định hố móng. Giai đoạn hai là gia cố lâu dài, dựa trên khảo sát bổ sung. Giai đoạn ba xử lý tổng thể cảnh quan, kiến trúc khu nhà máy và công trình văn hóa trên đồi Ông Tượng.
Đến cuối tháng 7/2022, EVN cho biết các đợt xử lý giai đoạn một đã cơ bản hoàn thành và “toàn bộ khối sạt cơ bản đã được xử lý triệt để”. 16 chu kỳ quan trắc chuyển vị kể từ tháng 11/2021 không ghi nhận dấu hiệu bất thường. Trước khi được thi công trở lại, dự án cần văn bản đồng thuận của 14 thành viên hội đồng tư vấn thẩm định, các Bộ Xây dựng, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Khoa học và Công nghệ, UBND tỉnh Hòa Bình, cùng kết luận của một liên danh thẩm tra độc lập rằng thiết kế phù hợp với điều kiện thực tế. Công trường đã phải dừng tổng cộng 11 tháng.
Đới đứt gãy cắt nhau và gần 500 m ống thép trong lòng đồi
Theo bài nghiên cứu trên Tạp chí Công Thương, đồi Ông Tượng có nền đá cấu tạo từ cuội kết, cát kết, bột kết và bazan biến đổi. Chất lượng khối đá phần lớn ở mức rất kém đến kém, chỉ cục bộ đạt mức trung bình. Phủ trên đồi là lớp đất đá phong hóa dày, rời rạc. Phía hạ lưu có nơi phong hóa sâu hơn 100 m, đá gần như trở thành đất. Khu vực còn có nhiều đới đứt gãy, đới cà nát dày từ dưới 1 m đến vài mét, cong và thay đổi chiều dày theo không gian, nên rất khó dự báo khi đào hầm. Gần cửa nhận nước và vai đập, các đứt gãy cắt nhau đòi hỏi phải kiểm soát chặt chẽ ổn định kết cấu và ổn định thấm. Nhóm tác giả viết rằng “mọi rủi ro, dù là nhỏ nhất, đối với đập đều phải được loại trừ hoàn toàn”.
Để hiểu lòng đồi, các kỹ sư khảo sát cả bên trong hầm thu nước của đập Hòa Bình hiện hữu, đào một hầm thăm dò, đo địa vật lý 13 tuyến dài khoảng 8,2 km và khoan 77 lỗ khoan có chụp ảnh thành lỗ. Tháng 10/2019, SINTEF đo ứng suất đá bằng phương pháp khoan giải phóng ba chiều trong hầm thu nước.
Trong quá trình thi công, nhóm tiếp tục thí nghiệm nứt vỡ thủy lực ở 6 lỗ khoan và khoan thăm dò khoảng 10 m từ trong hầm tại những vị trí nghi ngờ có đứt gãy. Kết quả cho thấy ứng suất trong đá tương đối thấp, điều mà nhóm tác giả giải thích là do ứng suất bị giải phóng cục bộ ở vùng đứt gãy dày đặc.
Điều này quyết định kết cấu hầm. Theo tiêu chí thiết kế của Na Uy mà nhóm áp dụng, ứng suất nhỏ nhất trong đá phải lớn hơn áp lực nước bên trong hầm. Với cột áp vận hành 114 m và hệ số an toàn 1,3, ngưỡng cần đạt là khoảng 1,48 MPa. Những đoạn không đạt ngưỡng này phải lót thép bên trong lớp bê tông dày khoảng 90 cm, dù lót thép tốn kém và thi công chậm hơn. Mô hình số ba chiều của khu vực được cập nhật bốn lần và hiệu chỉnh bằng số liệu thí nghiệm.
Kết quả cho thấy đường đẳng ứng suất 1,48 MPa cắt qua hầm tại các đới đứt gãy. Sau khi PECC1, EVNPMB1 và SINTEF thống nhất, hầm số 1 phía trụ sở UBND tỉnh được lót thép 231 m, hầm số 2 phía đập được lót thép 245 m.
Tổ máy số 1 hòa lưới ngày 19/8/2025, còn tổ máy số 2 hòa lưới ngày 14/11/2025, tròn 1.769 ngày kể từ khi khởi công. EVN tổ chức lễ khánh thành nhà máy ngày 19/12/2025. So với mốc hoàn thành năm 2024 theo tiến độ ban đầu, dự án về đích muộn khoảng một năm.
Với hai tổ máy mới, nhà máy thủy điện Hòa Bình tăng từ 8 lên 10 tổ máy. Tổng công suất tăng từ 1.920 MW lên 2.400 MW, tức tăng 25%, ngang công suất Thủy điện Sơn La. Phần mở rộng dự kiến cung cấp trung bình khoảng 490 triệu kWh mỗi năm và được giao cho Công ty Thủy điện Hòa Bình vận hành.
