Khung cảnh nhà tù vào mùa đông. Ảnh: Business Insider
Nhà tù không hàng rào dây thép gai
Trên một hòn đảo phủ đầy thông xanh ngoài khơi bờ biển Na Uy, có một mô hình nhà tù đặc biệt khiến cả thế giới chú ý. Nhà tù Bastoy, thường được mệnh danh là “nhà tù xa xỉ nhất thế giới”.
Điểm đáng chú ý nhất ở Bastoy là không có tường cao, dây thép gai hay hệ thống rào chắn dày đặc bao quanh khu giam giữ. Thay vì bị cách ly trong các buồng giam khép kín, phạm nhân sinh sống trong những căn nhà riêng nằm rải rác giữa thiên nhiên, với nội thất tiện nghi, tivi giải trí và tầm nhìn hướng ra biển, theo Express.
Nhà tù được đưa vào hoạt động từ năm 1982 và hiện là nơi giam giữ khoảng 100 phạm nhân, trong đó có những người phạm các tội nghiêm trọng như giết người, hiếp dâm hoặc liên quan đến ma túy. Có khoảng 70 nhân viên làm việc tại nhà tù và chỉ có một số ít lính canh không vũ trang ở lại qua đêm.
Các phạm nhân sống trong các căn nhà gỗ. Ảnh: CNN
Lao động, học tập và rèn luyện kỹ năng
Khác với nhà tù truyền thống, Bastøy được tổ chức như một ngôi làng tự cung tự cấp. Mỗi phạm nhân được bố trí một căn nhà gỗ riêng, có khu sinh hoạt cơ bản, bếp và không gian nghỉ ngơi. Cuộc sống tại đây không bị bó buộc trong phòng giam mà gắn với lao động và sinh hoạt cộng đồng.
Các phạm nhân tham gia công việc nông nghiệp, chăn nuôi và bảo trì cơ sở hạ tầng trên đảo. Mô hình này nhằm tạo môi trường sống ổn định, giúp họ hình thành kỹ năng và chuẩn bị cho việc tái hòa nhập xã hội sau khi mãn hạn tù.
Ẩm thực tại Bastoy cũng khác biệt so với nhiều nhà tù thông thường. Nhà tù có đầu bếp riêng, phục vụ các bữa ăn như cá hồi, cá viên sốt trắng hoặc các món thịt chế biến nóng. Phần lớn thực phẩm được lấy từ hoạt động sản xuất ngay trên đảo, đảm bảo độ tươi và tính tự cung tự cấp.
Phạm nhân được tham gia các chương trình học nghề, làm việc tại trang trại hoặc các khu sản xuất trên đảo. Ngoài ra, họ có thể sử dụng thư viện, nhà thờ, sân bóng đá và các khu sinh hoạt chung.
Các hoạt động thể chất như bóng đá, câu cá hay làm nông được khuyến khích thường xuyên. Trong điều kiện thời tiết phù hợp, phạm nhân cũng có thể tham gia các hoạt động ngoài trời trong khuôn viên đảo.
Người thân có thể đến thăm bằng phà từ thành phố Horten trên đất liền 3 ngày mỗi tuần. Trong một số trường hợp, khách thăm còn được phép lưu trú qua cuối tuần tại các căn hộ dành riêng cho thân nhân, theo Forbes.
Dù có môi trường sinh hoạt tương đối cởi mở, Bastoy vẫn áp dụng những quy định bắt buộc. Phạm nhân phải tham gia lao động để nhận khoản trợ cấp sử dụng tại cửa hàng của nhà tù và phải thực hiện việc điểm danh mỗi ngày.
Phòng tập dành cho phạm nhân ở nhà tù Bastoy. Ảnh: CNN
Triết lý cải tạo thay vì trừng phạt
Mô hình của Bastoy nhiều lần gây tranh cãi, tuy nhiên, giới chức Na Uy cho rằng mục tiêu của hệ thống không chỉ là trừng phạt, thi hành bản án, mà còn là giảm nguy cơ tái phạm sau khi phạm nhân trở lại xã hội.
Trong một cuộc phỏng vấn với CNN năm 2012, giám đốc nhà tù Arne Kvernvik Nilsen chia sẻ: “Nếu chúng tôi tạo ra một trại nghỉ dưỡng cho tội phạm ở đây, thì sao? Điều quan trọng là giảm nguy cơ tái phạm, bởi nếu không đạt được điều đó thì mục đích của hình phạt là gì?”.
Theo thống kê, Bastoy ghi nhận tỷ lệ tái phạm chỉ khoảng 16% trong vòng 2 năm sau khi mãn hạn tù, thấp hơn mức trung bình của Na Uy (khoảng 20%). Đây được xem là một trong những tỷ lệ thấp nhất ở châu Âu, góp phần củng cố quan điểm rằng mô hình tập trung vào phục hồi có thể mang lại hiệu quả dài hạn.
Thành công của Bastoy đã thu hút sự quan tâm quốc tế, trở thành ví dụ điển hình về cách hệ thống nhà tù có thể vượt ra khỏi tư duy giam giữ đơn thuần. Thay vì chỉ tập trung vào trừng phạt, mô hình này hướng tới tái hòa nhập xã hội, xây dựng trách nhiệm cá nhân và giảm nguy cơ tái phạm.
